بنیاد تعاون ارتش جمهوری اسلامی ایران

گروه گزارش سایت بنیاد تعاون آجا- ایران در قرون و اعصار گذشته از جهت آشنایی با نحوه به دست آوردن آهن و فولاد همسطح، همتراز با دیگر جوامع و تمدن‌های بزرگ بوده است اما در سه قرن اخیر به لحاظ افزایش سرعت تحولات در زمینه فناوری تولید فولاد در کشورهای صنعتی و نیاز روزافزون به محصولات فولادی، ایران در زمره وارد کنندگان محصولات فلزی قرار گرفت.


ایجاد یک کارخانه ذوب آهن که مادر صنایع محسوب می‌شود به عنوان یک آرمان ملی از دوره قاجار مطرح بود هرچند که موانع متعددی در مسیر ایجاد این کارخانه به وجود آمد اما در نهایت در ۲۳ دی ماه سال ۱۳۴۴ در چهارچوب پروتکل همکاری‌های فنی و اقتصادی بین دولت‌های ایران و شوروی سابق، ساخت کارخانه ذوب آهن در محل دشت طبس از دشت‌های شرقی (ریز، زرین شهر کنونی) از شهرهای استان اصفهان مورد توافق قرار گرفت.

هر چند فردوسی شاعر پرآوازه ایرانی در شاهنامه خود شناخت آهن و صنعت آن را به ایرانیان نسبت می‌دهد ولی برخی تحقیقات تاریخی دقیق‌تر نشان می‌دهد که صنعت ذوب‌آهن برای نخستین بار به وسیله هیتیت‌ها(Hiytites)، قومی که در حدود ۱۵ قرن قبل از میلاد مسیح در آسیای صغیر زندگی می‌کردند، آغاز شده و به خاطر اهمیت زیادی که داشته نحوه عملکرد آن تا ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد که مقارن با سقوط امپراطوری هیتاتیت بوده به صورت رازی محفوظ نگه داشته شده است.

در همان زمان، دانش ذوب و تصفیه‌‌آهن از حالت راز، خارج و همگانی و به دنبال آن عصر‌آهن شروع شد و ایرانیان این صنعت را از آنها اقتباس کرده و با تغییراتی که در نحوه تهیه‌آهن و فولاد وارد کردند، بر سهولت کاربرد آن افزودند. به این ترتیب می‌توان گفت ایران یکی از قدیمی‌ترین کشور‌هایی است که‌آهن در آن مورد استفاده قرار می‌گرفته است. بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد که فلز‌آهن مدت‌ها قبل از آن تاریخ به وسیله مصریان شناخته شده بود ولی این فلز در آن روزگار به اندازه‌ای نایاب و گران بود که آن را در ردیف اشیاء قیمتی قرار می‌دادند.

اما نخستین تلاش‌ها برای استقرار صنعت ذوب‌آهن در ایران در سال ۱۸۸۷ میلادی توسط مرحوم حاج محمد حسن امین الضرب صورت گرفت. وی با اخذ اجازه و انحصار تاسیس کارخانه ذوب‌آهن از ناصرالدین شاه به مدت ۳۰ سال، اقدام به خرید توربین‌های بخار، کوره‌های دمشی، و سایر تجهیزات یک واحد فولاد‌سازی از فرانسه در آمل کرد.

این کوره خریداری شده که هشت متر بود، توانایی تولید ۱۵ تن در شبانه روز را داشت اما به دلیل طرز فکر آن زمان و همچنین درخواست‌های گوناگون دولت‌های استعمارگر مانع از ادامه این فعالیت شد و در نهایت وی متهم به اخاذی و ضرب مسکوک اضافه بر مقدار تعیین شده، همکاری با بیگانگان و در نهایت توقیف اموال و محکوم به پرداخت ۷۶۵ هزار تومان جریمه شد. پس از این اتفاق پس از گذشت مدت زمان طولانی، قانونی در تاریخ چهارم اسفند ۱۳۰۵ هجری شمسی به تصویب رسید که بر اساس آن ۴/۵ میلیون تومان از محل وجوه عایدات قند و شکر برای ایجاد ذوب‌آهن اختصاص داده شد و بدین منظور “مسیو هارتمان” در سال ۱۳۰۶ هجری شمسی و “مسیو مارتن” در سال ۱۳۰۸ هجری شمسی از طرف « وزارت فواید عامه»، برای مطالعات ضروری ساخت واحدهای تولید‌آهن و فولاد در ایران انتخاب شدند، ولی اقدامات آنها نیز در این زمینه به نتیجه نرسید. حتی در این میان سنگ زیر بنای یک واحد تولید‌آهن و فولاد به وسیله “رضاه شاه” در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی در امین آباد شهرری (زیر مسگر آباد در جنوب تهران) قرار داده شد، اما این طرح هم به علت کمبود آب این محل، به مرحله عملیاتی نرسید.

پس از آن در آبان ماه ۱۳۱۶ هجری شمسی ( اوایل نوامبر ۱۹۳۷ میلادی ) قراردادی بین دولت ایران و کنسرسیوم دماگ – کروپ از آلمان برای ساخت یک واحد فولاد‌سازی به ظرفیتی حدود ۱۰۰ هزار تن فولاد در سال (معادل ۳۰۰ تن در روز) در کرج واقع در ۴۰ کیلومتری شمال غرب تهران به امضا رسید و تأسیسات آن بین سال‌های ۱۳۱۸ و ۱۳۱۹ هجری شمسی (۱۹۳۶ و ۱۹۴۰ میلادی) بنا شد. اما به علت جنگ جهانی دوم قسمتی از تأسیسات این کارخانه در راه انتقال از آلمان به ایران به علت خطر نابودی توسط متفقین به حبشه برده شد. قسمتی مفقود و بقیه نیز پس از جنگ به ایران آورده شد اما در عمل همه آنها نابود شده بودند.

پس از آن نیز تا سال ۱۳۳۹ چندین طرح و قرارداد با کنسرسیوم دماگ – کروپ برای راه‌اندازی کارخانه تولید‌آهن و فولاد در ایران منعقد شد که هر یک به دلایل مختلفی به اجرا در نیامدند. پس از آن به دعوت دولت ایران، کارشناسان شرکت «ایرسید »از فرانسه برای بنیان نهادن یک واحد تولید‌آهن و فولاد به ایران آمدند و پس از بررسی و مطالعه نقاطی از کرمان، بافق، قم، ازنا، اصفهان و یکی از بنادر خوزستان برای استقرار کارخانه فولاد‌سازی به این نتیجه رسیدند که حوالی اصفهان برای استقرار یک کارخانه فولادسازی با ظرفیت ۶۰۰ هزار تن فولاد خام در سال مناسب است.

براین اساس تأمین‌کننده سنگ‌آهن مورد نیاز نیز معادن چغارت و روش تولید مناسب نیز کوره بلند پیشنهاد شد، اما این طرح نیز در نهایت مسکوت ماند. سرانجام توسعه و گسترش مناسبات اقتصادی با اتحاد شوروی در سال ۱۳۴۴ منجر به عقد قرارداد ایجاد کارخانه ذوب‌آهن اصفهان به ظرفیت حدود ۶۰۰ هزار تن، قابل توسعه در مرحله اولیه تا ۱/۹میلیون تن و تا چهار میلیون تن در مرحله بعد شد. برای انتخاب محل دقیق کارخانه نیز در اواسط سال ۱۳۴۴ هیأتی مرکب از کارشناسان ایران و شوروی به اصفهان عزیمت و حدود ۱۱ ناحیه را در اطراف اصفهان از نظر زمین شناسی، مهندسی، شبکه ارتباطی، آب، گاز، برق مورد لزوم، نیروی انسانی و سایر عوامل فنی اقتصادی و اجتماعی مورد بررسی قرار داده و در نتیجه دشت طبس واقع در شمال قریه ریز در ۴۵ کیلومتری جنوب غربی اصفهان به فاصله ۵ کیلومتری زاینده رود را مناسب‌ترین ناحیه تشخیص دادند.

به دنبال آن، عملیات ساختمانی در نیمه دوم سال ۱۳۴۶ آغاز شد و در ۲۳ اسفند ماه ۱۳۵۰ نخستین کارخانه ذوب‌آهن در ایران نصب و نخستین شمش چدن در دی ماه ۱۳۵۱ تحویل شد و در نهایت کوره بلند نیز در ۲۳ اسفند ماه ۱۳۵۱ تولید خود را به صورت رسمی آغاز کرد.

این در حالی بود که در زمان‌های گذشته تولید‌آهن در کوره‌های حفره‌دار، چال‌های کوچک که از گل یا پاره‌سنگ ساخته می‌شد، انجام می‌گرفت. این کوره‌ها که آتش فرار یا کوره‌های فرار نامیده می‌شدند به دلیل ذوب سنگ معدن در آن‌ها، از هم پاشیده می‌شدند بنابراین در این کوره‌ها نخست مواد خالص از سنگ‌آهن جدا و شستشو داده می‌شدند و سپس سنگ معدن‌هایی خالص را با زغال چوب ترکیب و با دمیدن باد توسط دستگاه‌های کوچک دستی ذوب می‌کردند. بعد از این مرحله، کلوخه‌های‌آهن که قابلیت چکش‌خواری داشتند، به‌دست می‌آمد. به خاطر تولید‌آهن با خلوص بیشتر، این کلوخه‌ها را چندین بار حرارت داده و به وسیله‌ آهنگری سرباره‌ آن را جدا می‌کردند. بلافاصله بعد از جدا کردن سرباره، وسایل مورد نیاز از قبیل اسلحه و وسایل منزل می‌ساختند.

در اواسط قرن ۱۸ میلادی برای نخستین بار در انگلستان در کوره‌های بلند به جای زغال چوب از زغال سنگ(کک) استفاده کردند بنابراین استفاده از کک به عنوان یک عامل احیاء‌کننده قوی را می‌توان یکی از فاکتورهای مهم آغاز انقلاب صنعتی به شمار آورد. با پیشرفت فناوری ساخت ‌آهن کوره‌‌های احیای‌آهن جایگزین کوره‌های ذوب ساده شدند و تولید چدن با مصرف منابع متعدد‌ آهن و زغال‌های کک‌شو آغاز شد که در نهایت توسعه این صنعت تبدیل چدن به فولاد را ممکن کرد.بنابراین قرن ۱۹ چگونگی تولید فولاد با کیفیت بالا شناخته شد.

در همین زمینه بخوانید ...
برچسب ها
عکس روز- عاشورا و تاسوعا
پیشخوان
شرکت های تابعه
سایت های مرتبط
  • پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری
  • پایگاه اطلاع رسانی ریاست جمهوری
  • پایگاه اطلاع رسانی ارتش جمهوری اسلامی ایران
  • سامانه ثبت نام مسکن سنندج